Dhanteras, ook bekend als Dhanvantari Trayodashi, is de eerste dag van het Diwali-feest. De dag valt op de dertiende maandag (trayodashi) van de donkere maanhelft in de maand Kartik of Ashwin, afhankelijk van de regionale kalender. Veel mensen kennen Dhanteras vooral als een dag waarop men welvaart verwelkomt, met de aankoop van goud, zilver of nieuwe keukenspullen. Maar dat klopt niet want de oorspronkelijke kern is dieper: het is de dag waarop we Bhagwan Dhanvantari eren, de goddelijke arts, en stilstaan bij het kostbaarste dat we bezitten, namelijk ons leven en onze gezondheid. Het oude gezegde zegt het kort: pehla sukh nirogi kaya, het eerste geluk is een gezond lichaam.
Wie is Bhagwan Dhanvantari?
Bhagwan Dhanvantari wordt in de hindoetraditie beschouwd als de goddelijke arts van de devtas. Hij is de bron van Ayurveda, de levenswetenschap die al duizenden jaren wordt doorgegeven.
Op afbeeldingen wordt hij meestal getoond met vier armen. In zijn handen draagt hij een kalash (pot) met amrit, de nectar van onsterfelijkheid, en volgens veel beschrijvingen ook een shankh (schelphoorn) en een chakra. In sommige voorstellingen houdt hij een geneeskrachtige kruiden vast, symbolen van de geneeskunst. Alles aan zijn verschijning wijst naar één boodschap: genezing, leven en behoud van het leven.
De verschijning tijdens de Samudra Manthan
Volgens de Shrimad Bhagavat Puran (Skandha 8, hoofdstuk 8) verscheen Bhagwan Dhanvantari tijdens de Samudra Manthan, het karnen van de kosmische oceaan. Devtas en asurs werkten samen. Zij gebruikten de berg Mandara als karnstok en de slang Vasuki als touw. Terwijl zij de oceaan karnden, kwamen vele wonderbaarlijke zaken tevoorschijn. Aan het einde verscheen Bhagwan Dhanvantari, stralend, met een pot amrit in zijn handen.
Het verhaal heeft een diepe symbolische betekenis. Het karnen staat voor het veeleisende werk van het leven, waarin we soms gif en soms nectar tegenkomen. De amrit is het hoogste resultaat van dat werk. Wat aan het einde van de kosmische inspanning verschijnt, is niet macht of rijkdom, maar het leven zelf en de kennis om het te beschermen.
De leraar van Ayurveda
In de Sushrut Samhita (Sutrasthana 1) wordt Bhagwan Dhanvantari beschreven als de leraar die de kennis van Ayurveda doorgeeft aan Sushrut en andere leerlingen. In deze traditie komt hij naar voren als de koning van Kashi, Divodasa Dhanvantari, die de heelkunde onderwijst. Sushrut, die later de grondlegger van de Ayurvedische chirurgie werd, noteerde deze kennis en gaf haar door.
Zo is Ayurveda geen losse verzameling recepten, maar een levende lijn van leraar op leerling. Daarom geldt Bhagwan Dhanvantari als het ideaal van de genezer: iemand die kennis, mededogen en toewijding verenigt.
Wat is gezondheid volgens Ayurveda?
Ayurveda leert dat gezondheid veel meer is dan de afwezigheid van ziekte. In de Sushrut Samhita (Sutrasthan 15.41) wordt de gezonde mens, Swasth, omschreven als iemand bij wie het volgende in evenwicht is:
- de drie dosha’s: Vata, Pitta en Kapha
- de spijsverteringskracht (Agni)
- de lichaamsweefsels (Dhatu)
- de uitscheidingsprocessen (Mal)
Daarnaast horen daarbij een tevreden ziel (Atma), gezonde zintuigen (Indriya) en een heldere geest (Man). Gezondheid is dus een samenspel van lichaam, zintuigen, geest en ziel. Wie alleen zijn lichaam verzorgt maar zijn geest verwaarloost, is volgens deze definitie nog niet werkelijk gezond.
Dhanteras: meer dan welvaart
De diepere gedachte is dat gezondheid de eerste vorm van rijkdom is. Zonder gezondheid heeft geld weinig betekenis, en met gezondheid kan een mens veel dragen en veel geven.
In India wordt Dhanteras sinds 2016 ook gevierd als Nationale Ayurveda Dag, om de aandacht te vestigen op Ayurveda en op gezondheid in brede zin.
Wat kunnen we doen op Dhanteras?
De boodschap van deze dag is vooral praktisch: ga zorgvuldig om met het leven dat je is gegeven. Een paar mogelijkheden:
Spiritueel
- Steek een diya aan en wees een moment stil voor Bhagwan Dhanvantari.
- Reciteer het mantra: Om Namo Bhagavate Vasudevaya Dhanvantaraye Amrita-kalasha-hastaya Sarva-amaya-vinashanaya Trailokya-nathaya Shri Maha-Vishnave Swaha.
Wie dit te lang vindt, kan ook de korte vorm gebruiken: Om Namo Bhagavate Vasudevaya Dhanvantaraye Namah. - Lees een passage uit de Bhagavat Puran over de Samudra Manthan, of laat de kinderen het verhaal horen.
- Bid of mediteer voor de gezondheid van familie, vrienden en zieken.
Voor je lichaam
- Eet bewust: vers bereid, warm en eenvoudig voedsel, in rust en zonder haast.
- Neem voldoende slaap en rust en ga op tijd naar bed.
- Beweeg: een wandeling, yoga of een paar rustige zonnegroeten.
- Gebruik kruiden en specerijen zoals kurkuma, gember, tulsi, komijn en venkel in de keuken, in het bijzonder als onderdeel van normale voeding.
Voor je geest
- Neem tien minuten stilte, adem- of meditatieoefening.
- Zet de telefoon een uur weg en geef die tijd aan familie of aan jezelf.
- Schrijf drie dingen op waar je dankbaar voor bent met betrekking tot je gezondheid.
Voor anderen
- Doe seva: help een oudere buur, deel gezonde maaltijden.
- Deel de boodschap van de dag met familie en vrienden, zodat Dhanteras niet alleen over geld gaat.
Een blijvend voornemen
Kies één kleine, haalbare gewoonte die je na Dhanteras volhoudt, zoals iedere dag op een vast tijdstip opstaan, een glas warm water na het opstaan, of een korte avondwandeling. In Ayurveda wordt gezondheid opgebouwd door dagelijkse routine (dinacharya), niet door eenmalige acties.
Dankbaarheid en verantwoordelijkheid
Gezondheid is geen vanzelfsprekendheid. Het is een kostbaar onderdeel van het leven waarvoor we iedere dag verantwoordelijkheid mogen nemen. Wie zijn gezondheid koestert, kan met meer kracht, helderheid en liefde aanwezig zijn voor familie, gemeenschap en samenleving.
Laten wij Bhagwan Dhanvantari eren en dankbaar zijn voor zijn goddelijke kennis, die ons de weg wijst naar gezondheid, kracht, wijsheid en innerlijke balans.
Om Namo Bhagavate Vasudevaya Dhanvantaraye Namah.
Shubh Dhanteras!
